Sog'lom oila - sog'lom kelajak

Shahvat va uning patalogik shakllari

Shahvat, sperma – erkaklar jinsiy bezlarida ishlab chiqadiga va tarkibida jinsiy hujayralar bo‘lgan moddalar aralashmasi (suyuqlik). Shahvat jinsiy yo‘l bilan ko‘payishda ishtirok etadigan erkak jinsiy hujayrasi spermatozoiddan iborat.

Shahvat balog‘atga yetish davrida ishlanib chiqa boshlaydi va yosh o‘tgan sari (40 dan keyin) kamaya boradi. Eyakulyatsiya vaqtida (urug‘ otib chiqarish yoki har bir jinsiy aloqada) o‘rtacha 2-6 ml. shahvat ajraladi.

Shahvatning kam ajralishi erkaklarda bepushtlik holatika sabab bo‘ladi. Prostata bezi, moyak, yorg‘oq, siydik chiqarish kanalidagi yallig‘lanishlarni o‘z vaqtida davolamaslik oqibatida shu organlarda chandiqlanish paydo bo‘ladi, natijada shahvat ishlab chiqilishi va ajralishi qiyinlashadi. Bunday noxush hodisalarning oldini olish uchun o‘z vaqtida mutaxassis vrach andrologga murojaat qilish kerak.

Shahvat suyuqligi rangi

Loyqalangan-sutsimon bo‘lib, nurda jilokor yaltirashi spermatozoidlarning ko‘p miqdordaligidan dalolatdir. Agar urug‘ suyuqligi tarkibida spermatozoid hujayralari kamroq bo‘lsa, u zangori-tiniqroq tusda bo‘ladi. Eyakulyat tiniq-shaffof rangda bo‘lsa, unda spermatozoidlarning nomavjudlik holati – azoospermiya ro‘y bergan bo‘lishi mumkin. Maniyning kulrang-sarg‘imtir tusda bo‘lishi – piospermiya, ya’ni urug‘ suyuqligiga yiring elementlari ya’ni, leykotsitlar aralashishi natijasidir. Bu hol prostata bezi, urug‘ pufakchasi kabi jinsiy a’zolarda yallig‘lanish bo‘lsa ro‘y beradi. Urug‘ qizg‘imtir, ya’ni qon aralash bo‘lsa, bu hol prostata bezi, urug‘ pufakchalari yoki do‘mboqchasi kabi a’zolarning granulyatsiyalangan yallig‘lanish xastaliklariga yoki o‘sma kasalliklariga chalinganidan dalolat bo‘lishi mumkin. Ammo jinsiy munosabat paytidagi shikastlar yoxud o‘ta zo‘riqish ham eyakulyatda qon paydo qilishi mumkin.

Ushbu maqolani ham o‘qing: Spermogramma o’tkazilish tartibi, normal va patologik ko’rsatkichlari

Shahvat patologik holatlari

shahvat shakllari
Foto: motherababy.com

Azospermiya – shahvatda spermatogonez hujayralari mavjud bo‘lsa-da, ammo bolig‘, ya’ni farzand bunyod etishga layoqatli spermatozoidlarning umuman yo‘qligi.

Aspermiya – shahvat suyuqligi tarkibida ham spermatogenez hujayralarining, ham spermatozoidlarning butunlay nomavjudligi kuzatiladi. Ushbu holatni aspermatizm, ya’ni uzoq jinsiy aloqa qilinsa-da, umuman shahvat suyuqligi chiqmaydigan darddan farqlay bilish lozim.

Oligozoospermiya – shahvat suyuqligining 1 mlda spermatozoidlar sonining 60 mlndan kamligi bilan ifodalanadi.

Polizoospermiya – 1 ml shahvat suyuqligida 250 milliondan ziyod spermatozoidlar bo‘lishi natijasida ularning harakatlanishiga zarar yetadi, ya’ni g‘ij-g‘ij hujayralar uchun shira miqdori yetarli bo‘lmaydi.

Nekrozoospermiya – urug‘dagi spermatozoidlarning 80-90 foizdan ziyod o‘lik bo‘lishi.

O‘QING:  Oligozoospermiya - turlari, sabablari va davolash usullari

Astenozoospermiya – faol harakatlanuvchi spermatozoidlarning 70 foizdan kamligi.

Akinozoospermiya – faol harakatlanuvchilarning 1-10 foizga qadar tushib qolishi.

Teratozoospermiya – shahvatda nuqsonli spermatozoidlarning 30 foizdan oshib ketishi.

Piospermiya – eyakulyatda yiring paydo bo‘lishi.

Gemospermiya – eyakulyatda qon paydo bo‘lishi.

Spermaagglyutinatsiya – spermatozoid hujayralarining bir-biriga yopishib qolishi.

Quyida shahvatning eng ko’p uchraydigan patologik shakllari haqida batafsil to’xtalib o’tamiz.

Teratozoospermiya

Teratozoospermiya – bu urug‘lik suyuqligining patologik (nuqsonli) holati bo‘lib, unda tarkibi o‘zgargan (morfologiyasi buzilgan, ya’ni boshchasi va dumchasida nuqsoni bo‘lgan) spermatozoidlar miqdorining ko‘pligi kuzatiladi. Bunday me’yordan buzilgan (anomal) spermatozoidlar tuxum hujayrani urug‘lantirolmaydi. Yoki urug‘lantirgan taqdirda ham homila yetilishining buzilishiga va natijada uning halok bo‘lishiga yohud erta muddatlarda tushib qolishiga olib keladi.

Agar spermagrammada nuqsonli spermatozoidlar miqdori ko‘p ekani aniqlansa, oilaviy juftlik farzandli bo‘lishni rejalashtirishdan oldin, shifokor−mutaxassis (reprduktolog, androlog) ko‘rigidan o‘tib davolanish kursi olish kerak bo‘ladi.

Teratozoospermiya sabablari

Teratozoospermiyaning kelib chiqish sabablari spermatogenez (sperma yetilishi) jarayoniga ta’sir ko‘rsatuvchi ichki va tashqi salbiy omillarga bog‘liq.

Ko‘pincha bular quyidagilar bo‘ladi:

  • varikotsele (yorg‘oq va urug‘ naychalari vena qon tomirlarining kengayishi);
  • jinsiy yo‘l bilan yuqadigan kasalliklar;
  • irsiy nuqsonlar;
  • gormonal muvozanatning buzilishlari;
  • zaharli, yuqori haroratli yoki radioaktiv ta’sirli muhitlar;
  • elektromagnit nurlanishlar;
  • spirtli ichmiliklar va tamaki mahsulotlari iste’moli;
  • giyohvand moddalar iste’moli;
  • og‘ir zaharlanishlar.

Tashxsilash

Bunda ham shifokor−mutaxassis (reproduktolog yoki androlog) ko‘rigidan so‘ng spermagramma tahlili o‘tkaziladi. Tahlil natijasida nuqsonli (ko‘rsatkichlari me’yordan chetlashgan) spermatozoidlar miqdori aniqlanadi.

Qo‘shimcha sifatida androlog quyidagi tekshiruvlarni ham o‘tkazishi mumkin:

  • Prostata va yorg‘oq a’zolarining ultratovush tekshiruvi (UTT);
  • qondagi gormonlar tekshiruvi;
  • infeksiya va yallig‘lanish bor−yo‘qligini tekshiruvchi tahlillar;
  • genetik mutaxassis ko‘rigi va maslahati;
  • qonning genetetik tahlili.

Davolash

Teratozoospermiyani davolash usullari uning kelib chiqish sabablariga bog‘liq ravida tanlanadi. Ko‘pincha asosiy keltirib chiqarivchi kasallik bartaraf qilinganda, spermagramma ko‘rsatkichlari ancha yaxshilanishiga erishiladi. Agar barcha davolash usullari samara bermasa (misol uchun, kasallikning og‘ir shaklllarida yoki irsiy kasalliklarda), u holda faqat yordamchi reproduktiv texnologiyalar usullarini (EKU, TЕSA, IKSI, PIKSI) qo‘llab ko‘rish orqali natijaga erishishga harakat qilib ko‘riladi.

Asosiy davolash usullari quyidagilar:

  1. Dorilar, preparatlar yordamida davolash (sperma yetilish jarayonini stimulyatsiya qilish);
  2. Jarrohlik amaliyoti (varikotsele bo‘lganda)
  3. TЕSA (yorg‘oq biopsiyasi – yorg‘oqdan spermani mikrojarrohlik yo‘li bilan chiqarib olish, kelgusida uni EKU usulida urug‘lantirish uchun ishlatish maqsadida)
  4. Yordamchi reproduktiv texnologiyalar (EKU, IKSI − spermatazoidni maxsus mikroigna yordamida tuxum hujayra ichiga kiritib urug‘lantirish, PIKSI – spermatazooidlar orasidan eng faollarini tanlab IKSI muolajasini o‘tkazish).
  5. Davolanish natijasiga quyidagi omillar ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi: zararli odatlarni (spirtili ichimlik va tamaki iste’moli) tashalash, sog‘lom turmush tarzi olib borish, zararli muhiti (o‘ta issiqlik, kimyoviy zararli moddalar, elektromagnit nurlanish)ta’sirlarini yo‘qotish, me’yordagi mehnat va dam olish tartibi, to‘g‘ri va me’yorda ovqatlanish.
O‘QING:  O‘zbekistonda sun’iy urug‘lantirish (EKU, IKSI) muolajalarini o‘tkazadigan klinikalar

Nekrospermiya

Nekrospermiya
Foto: malepotency.ru

Urug‘ suyuqligida spermatozoidlarning yashashga yaroqsiz bo‘lishi. Nerkospermiya aldamchi yoki haqiqiy ham bo‘lishi mumkin. Aldamchi bo‘lganda spermatozoidlar tiklanishi mumkin.

Haqiqiy nekrospermiya kamdan−kam uchraydi, uning sabablari hanuzgacha aniqlanmagan va tayinli davolash usuli ham yo‘q. Shu bilan birga qisman bo‘lgan nekrospermiya ham urchab utradi, bunda tirik spermatozoidlar ulushi 20 %dan kam bo‘ladi. Ba’zida spermatozoidlar harakatchanligi past bo‘lganidan uni akinospermiya deb ham o‘ylashadi.

Nekrospermiya ba’zida spermani tekshiruv jarayonida spermatozoidlarga bo‘yab ajratib oluvchi kimyoviy modda ta’sirida yoki bexosdan sperma tekshirilayotgan naychaga kimyoviy modda tushib qolishidan ham bo‘lishi mumkin. Bu holatda vaziyatga oydinlik kiritish uchun qayta tahlil o‘tkaziladi. Aldamchi va qisman bo‘ladigan nekrospermiya odatda astenozoospermiya, akineziya natijasida kelib chiqadi va uni dori preparatlar vositasida davolash mumkin. Haqiqiy nekrospermiyaning esa hozircha aniq davosi yo‘q.

Akinospermiya

Urug‘ suyuqligidagi tirik sprematozoidlarning butkul harakatsizligi va ularda tuxum hujayrani urug‘lantirish qobiliyatining yo‘qolishi. Ushbu kasallikning ham sabablari to‘liq o‘rganilmagan. Lekin bunga ko‘proq jinsiy bezlar kasalliklari (yallig‘lanishi), gormonal yetishmovchilik va boshqa sabablar natijasida kelib chiqishi taxmin qilinadi.

Ba’zida laboratoriya sharoitida sperma tekshiruv olib borilayotgan paytda uni saqlashda muhit haroratining keskin sovushi (spermani laboratoriyaga tana haroratida saqlagan holda olib kelish kerak, agar uzoqroq joydan olib kelinadigan bo‘lsa), to‘g‘ridan−to‘g‘ri quyosh nurlari ta’sirida qolishi, spermani prezervativda olish kabi holtalar ham sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun akinospermiyani aniq bilish uchun sperma tahlili 2−3 marta o‘tkazilishi zarur.

Quyidagi video lavha orqali tuxumdonning spermatazoid tomonidan urug‘lanishini haqida ma’lumot olishingiz mumkin (Qiziqarli lavha). Video lavha “Nuceus Medical Media” tomonidan tayyorlangan.

Ushbu mavzu yuzasidan savollaringiz bormi? Unda savollaringizni quyida "Fikr bildirish" qismi orqali yozib qoldiring. Dolzarb va muhim savollarga shifokor ekspertlarimiz javob berishadi.